بود . ارمنيان اين قوم از ايرانيان به داشتن پوست سفيدتر و گونه‌هاى ضخيم كه در جوانى به رنگ گوشت است و در پيرى رگهاى شاخه‌شاخه بر آن نمودار مىشود مشخصند . از اين گذشته استخوان‌بندى محكم‌تر و ميل به فربهى در آنان - بر خلاف ايرانيان - قابل ذكر است ؛ زنها بخصوص در اين تيره خيلى چاق مىشوند . رشد ريش در آنها كمتر است و ابروان كم‌پشتتر و كم‌قوستر است . موى سرشان قهوه‌اى و در جوانى زرين است . تعداد ارامنه و همچنين ثروت و تجارت آنها ( رجوع كنيد به شاردن ) سخت كاهش يافته است . اسقف ارامنه طاطاووس خان در اصفهان به من اطمينان داد كه نفوس زير نظر وى كه از جاوه و هند تا قانفلانكوه ايران ( بين عراق و آذربايجان ) را در بر مىگيرد به بيست هزار نفر بالغ مىشود ؛ به اين رقم بايد مقدار قليلى از ارامنهء كاتوليك رومى و چند صد فاميل ساكن تبريز و اطرافش را نيز افزود كه از توابع دايرهء اسقفى اچميادزين هستند . بيشترين آنها در اصفهان بسر مىبرند و فعلا در قبال رقم دوازده هزار خانوار ايام شاردن ، تعدادشان به چهارصد خانوار تقليل پيدا كرده ، كمى هم در تبريز و تهران هستند ؛ بقيه چند روستا در نزديكى اين سه شهر دارند ؛ چند خانوار هم به صورت پراكنده در شيراز و بندر بوشهر بسر مىبرند . اگر چند تاجر معدود را در تبريز مستثنى كنيم ، مىتوان گفت كه عامهء ارامنه سخت تهيدستند . به زراعت مختصرى مشغولند و شراب نيز مىاندازند . ايرانيها محصولات ارامنه را با رغبت نمىخرند زيرا آنها شرعا نجس هستند ؛ شراب‌فروشى هم كه به‌طريق اولى مجاز نيست و انواع موانع و مخاطرات در راه آن قرار دارد . هرچند كه از نظر قانون با مسلمانان برابرند و هرچند كه از بعضى جهات از حمايت روسيه برخوردارند ، باز سرنوشت آنها به اختيار حاكم است كه از نقره داغ كردن و سركيسه كردن آنها ابائى ندارد . همچنين آنها ناچارند كه در معاملات و محاكمات از نظر مجتهد اطاعت كنند . هرگاه يكى از اعضاى خانواده اسلام بياورد ديگر مىتواند همهء ارثيه را ادعا كند . حالا همهء اين بدبختيها به يك طرف گرفتاريها و نابسامانيهاى داخلى مذهبى از طرف ديگر . چند خانوار در اثر تبليغ مبلغين به كليساى كاتوليك رومى پيوستند و بدين طريق در اين جامعهء كوچك دودستگى رخ داد و متعاقبا كار به خصومتها ، تبه‌كاريها و صحنه‌هاى تأثرانگيز ديگرى كشيده شد كه مردم بدون كسب و كار بخصوص هنگامى كه تحت فشار هم باشند بدان روى مىآورند . روحانيون ارمنى هم مانند روحانيون كاتوليك رهبانيت را تجويز و تسهيل مىكنند ؛ بدين ترتيب چند صومعه ايجاد شد و نقصان زن در اين جوامع كوچك محسوس